De meest waardevolle bron is niet goud, silicoon of cobalt, maar water. Water is een bron die iedereen nodig heeft. Water raakt niet alleen het dagelijks leven van mens en ander leven, maar vormt ook een essentiële schakel in economische en technologische systemen. Alles en iedereen wil water, het liefst de hele dag en zo schoon mogelijk.
Waar technologie of industrie en leefomgeving elkaar raken, ontstaan spanningen en schaarste. Het water dat nodig is voor koeling of productie, is niet beschikbaar voor huishoudens. En waar het waterpeil van nature hoog zou zijn, willen boeren dit juist laag houden. Het groeiend aantal vraagstukken rond water zorgt voor steeds meer druk op waterkwaliteit, biodiversiteit en leefbaarheid.
Nederland staat bekend om civiele ingenieurskennis en technologische innovatie op gebied van waterbeheer. In deze veranderlijke wereld vraagt waterbeheer niet alleen technologische oplossingen, maar ook om multidisciplinaire samenwerkingen en communities of care waar mensen kennis en expertise bundelen om samen problemen op te lossen. Tegelijkertijd vraagt de klimaatcrisis om een verschuiving in denken: technologie moet niet alleen mensen dienen, maar het hele ecosysteem.
De regeneratieve stroming
Regeneratief ontwerp gaat om het ontwikkelen van een systemisch perspectief waarin een wederkerige relatie bestaat tussen mens, ecologie en technologie. Daarin helpt inheemse en natuurlijke kennis om systemen te herstellen. Veerkracht opbouwen en versterken is essentieel om tot die wederkerige relatie te komen. Dat betekent dat technologie en beleid rond water worden vormgegeven op een manier dat ze de natuurlijke dynamiek ondersteunen van rivieren, sloten, grondwater en ecosystemen respecteren in plaats van deze te verstoren.
“Duurzaamheid is eigenlijk niks meer dan ‘neutraal’. Geen afbreuk willen doen aan de natuurlijke systemen, maar tegelijkertijd niet actief willen verbeteren van de natuurlijke systemen. Terwijl veel processen en systemen juist actief hersteld moeten worden. Hiervoor hebben we regeneratief denken en doen als fundament nodig.”
– Nehis Osagie, Waag Futurelab
Waag pleit voor een benadering in waterbeheer waarin technologie en samenleving worden ingezet om ecologische gezondheid te versterken. Een benadering die principes als regeneratie en gedeelde zorg centraal zet in plaats van extractie.
Hoe komen we daar?
We moeten het water niet behandelen als economisch product maar actief bijdragen aan het ecosysteem, zodat technologie en beleid waterbeheer versterken in plaats van verstoren. Dat betekent dat ritmes, patronen en inzichten uit lokale ecosystemen en traditionele kennis van gemeenschappen een belangrijke rol spelen in hoe we afwegingen maken. Om die mee te nemen in afwegingen zijn andere interacties, representaties, gesprekken, werkwijzen en methodes nodig.
'Er is nooit één enkele oplossing, maar om als samenleving afwegingen te kunnen maken is het noodzakelijk om perspectieven en inzichten uit verschillende kennisdomeinen te verzamelen en te combineren, zoals kunst, inheemse kennis en data-science'
- Judith Veenkamp, Waag Futurelab
Dialoog en interactie tussen verschillende perspectieven, gemeenschappen en levensvormen zijn nodig om tot een maatschappelijk en ecologisch weerbaar watersysteem te komen. De basis van deze dialogen moet gaan over fundamentele vragen over het wereldbeeld van individuen en organisaties. Welke kennis erken je? Waar werken we naartoe? Wat voor soort toekomst is dat? En waar optimaliseren we dan voor?
Dit faciliteert Waag door middel van de methoden arts of noticing, citizen science en art-science. Deze methoden zetten de ecologie en het collectief centraal, en bieden principes voor nieuwe samenwerkingen en ontwerp:
Arts of noticing
Veel waterbeheer is gebaseerd op modellen, indicatoren en meetwaarden. Die zijn onmisbaar, maar ze laten ook veel buiten beeld: de dagelijkse ervaring van bewoners en de relationele betekenis van water in een gebied. Arts of noticing is een onderzoeksbenadering die deze blinde vlekken adresseert door aandacht, traagheid en zintuiglijke waarneming centraal te stellen. Arts of noticing helpt deelnemers om hun omgeving bewust waar te nemen.
Deze benadering vormde de basis voor Stem van het Water, een handboek voor participatief wateronderzoek ontwikkeld met Rijkswaterstaat. Het resultaat is geen alternatief voor technische monitoring, maar een waardevolle aanvulling die nieuwe vragen en perspectieven opent. Want niet alle relevante kennis over water is meetbaar: sommige inzichten ontstaan pas wanneer we leren kijken, luisteren en betekenis geven aan wat er al is.
Citizen science
Waterbeheer is met name gestoeld op data, maar data alleen is niet voldoende om complexe sociaal-ecologische vraagstukken te adresseren. Citizen science, en in het bijzonder Citizen sensing, creëert een community rond complexe vraagstukken. Bewoners worden niet gezien als databron, maar als mede-onderzoekers die hun leefomgeving meten, interpreteren en bevragen.
Samen zorg dragen voor een gedeelde bron is bijvoorbeeld het uitgangpunt van Amsterdecks. In Amsterdecks meten sensoren continu de waterkwaliteit in de stad, waarbij de metingen letterlijk verankerd zijn in de openbare ruimte. Zo kunnen geïnteresseerden zien hoe het met het water is gesteld.
Citizen science maakt duidelijk dat meten nooit neutraal is. Wie meet, bepaalt welke vragen en waarden worden meegenomen. Door bewoners actief te betrekken bij dataverzameling en interpretatie, ontstaan niet alleen rijkere datasets, maar ook nieuwe vormen van kennis, eigenaarschap en samenwerking. Binnen het Europese project Enforce combineren en analyseren bewoners open data om bij te dragen aan milieubescherming en -handhaving in de Noordzee.
“Er is een groeiende beweging van Citizen scientists: bewoners meten zelf waterkwaliteit, volgen grondwaterstanden of monitoren overstromingsrisico’s. Deze lokale kennis kan beleid scherper maken en maakt ons weerbaarder”
– Imme Ruarus, Waag Futurelab
Art-science
Veel wateropgaven zijn technisch complex, maar tegelijkertijd ook cultureel van aard. Art-science verbindt artistiek en wetenschappelijk onderzoek om deze onderliggende waarden, aannames en toekomstbeelden zichtbaar te maken. In plaats van direct oplossingen te formuleren, creëert deze methode ruimte voor verbeelding, twijfel en nieuwe vragen.
In projecten als S+T+ARTS4WaterII werken kunstenaars, ontwerpers en onderzoekers samen aan alternatieve perspectieven op waterkwaliteit, mariene ecosystemen en technologische interventies. Door middel van installaties, experimenten en speculatief ontwerp worden abstracte processen tastbaar en bespreekbaar. Zonder verbeelding geen transitie: artistiek onderzoek helpt om vastgeroeste denkpatronen te doorbreken en ruimte te maken voor nieuwe handelingsperspectieven.
Samenwerking en vooruitblik
Met haar public research methoden bouwt Waag toe naar technologie en samenwerkingen die democratie versterken, de ecologie respecteren en waterbeheer toekomstbestendig maken. Wateropgaven zijn te complex voor één partij. Samenwerking tussen bewoners, onderzoekers, beleidsmakers en ontwerpers is essentieel. Waag werkt graag samen met waterprofessionals om mee te denken, te experimenteren en projecten te starten die bijdragen aan veerkrachtige en democratische wateroplossingen.
Wil je meer weten over Waag binnen het thema water? Of wil je project met Waag starten? Neem contact op met Imme Ruarus via Imme [at] waag [dot] org.
